ROLÜN ÖTESİNDE · 01

Sabah işe gitmek istemediğiniz hâlde, yüzünüzde kocaman bir gülümsemeyle patronunuza <Günaydın> dediğiniz oldu mu? ya da hiç sevmediğiniz bir yemeği, birinin hatırı için dünyanın en güzel yemeğiymiş gibi yediğiniz? Belki de telefonda, hiç merak etmediğiniz bir konuyu büyük bir ilgiyle dinliyormuş gibi yaptınız. Tebrikler! Hayatın küçük sahnelerinde hepimiz zaman zaman rol yapıyoruz. Üstelik bazılarımızın performansı Oscar'lık! Peki, bütün bunlar bizi oyuncu yapar mı? Pek sayılmaz. Öyle olsa; her sabah yataktan kalkıp işe giden milyonlarca insanın konservatuvar diploması alması gerekirdi. Şaka bir yana, gündelik hayatta rol yapmakla oyunculuk sanatı arasında önemli bir fark var.

Merhaba, ben Sargın Güven Yıldız. Oyunculuk üzerine düşüncelerimi, deneyimlerimi, gözlemlerimi ve mesleki bilgilerimi paylaşacağım Rolün Ötesinde köşesine hoş geldiniz. Bu yazı dizisinde oyunculuğun temel kavramlarından başlayarak karakter yaratımına, duyguya, bedene, sese, sahne ve kamera oyunculuğuna kadar ilerleyeceğiz. Bazen bir oyunculuk tekniğini konuşacağız, bazen bir sahneyi çözümleyeceğiz, bazen de mesleğin mutfağından gözlemler paylaşacağız. Amacımız oyunculuğu kuru tanımlara hapsetmeden, anlaşılır ve uygulamaya dönük bir dille ele almak; çünkü oyunculuk, yalnızca üzerine konuşarak değil, anlayarak ve çalışarak gelişen bir meslek. Hazırsanız ilk sorumuzla başlayalım.

Ağlamak mı, ağlamamak için mücadele etmek mi?

Bir sahne düşünelim. Bir adam, sevdiği kadının kendisini terk edeceğini öğreniyor. Oyuncuya düşen görev ne? Ağlamak mı, sesini titretmek mi, gözlerini uzaklara dikip birkaç saniye susmak mı? Bunların hepsi kullanılabilecek oyunculuk araçlarıdır. Ancak gözyaşı dökmek, bir sahneyi otomatik olarak iyi oynamak anlamına gelmez. Aksi hâlde soğan doğrayan herkesin oyunculuk ajanslarına başvurması gerekirdi. Şimdi aynı sahneye başka bir açıdan bakalım. Adam, kadının gitmesini istemiyor ama bunu söyleyemiyor. Önce konuyu değiştiriyor, sonra birlikte yapacakları bir şeyden söz ediyor, belki bir kahve teklif ediyor. Aslında bütün bunları yaparken tek bir amacı var: Onu biraz daha yanında tutabilmek. Adam ağlayabilir, sesi titreyebilir; fakat sahnenin asıl meselesi ağlamak değil, gitmekte olan birini durdurmaya çalışmaktır. Oyuncu yalnızca bir duyguyu göstermek yerine, karakterin içinde bulunduğu durumda ne yapmaya çalıştığını anlamalıdır.

Bir doktoru canlandırmak için beyaz önlük, bir polisi canlandırmak için ciddi bakışlar, bir zengini canlandırmak için pahalı bir saat yeterli olsaydı oyunculuk eğitimi diye bir şeye pek ihtiyaç kalmazdı. Karakter yaratmak, dış görünüşe birkaç özellik eklemekten çok daha fazlasıdır. Oyuncu; karakterin kim olduğunu, nerede bulunduğunu, ne istediğini ve diğer insanlarla nasıl ilişki kurduğunu anlamaya çalışır. Bir insanın yürüyüşünü, sesini veya jestlerini taklit etmek oyuncunun araçlarından biridir ancak; karakteri yalnızca dış görünüşüyle kurmak, onu bir kostüme indirgemek olur. Yaşlı bir karakteri canlandırırken yalnızca belinizi bükmek ve sesinizi değiştirmek sizi o karaktere dönüştürmez. Biraz fazla abartırsanız seyirci karakteri değil, yaşlı taklidi yapan bir oyuncuyu izlemeye başlar ve komik görünürsünüz.

Oyunculuk çalışırken sıkça karşılaşılan sorulardan biri şudur: Bu sahnede ne hissetmeliyim? Oysa daha işlevsel bir soruyla başlayabiliriz: Bu sahnede ne yapmaya çalışıyorum? Oyunculukta eylem önemli bir yere sahiptir. Eylem yalnızca fiziksel hareket değildir. İkna etmek, kaçınmak, gizlemek, kışkırtmak veya yardım istemek de birer eylemdir. Bir karakterin karşısındaki kişiye söylediği <Beni sevdiğini biliyorum> cümlesini düşünelim. Bu söz, gerçekten sevildiğine inanan birinin güvenini de taşıyabilir, karşısındakini suçlu hissettirmeye çalışan birinin çaresizliğini de. Sözcükler aynı, niyetler farklı. Oyuncunun çalışma alanı da bu farklılıkların içinde başlar. Karakterin amacı ve karşısındaki kişiyle ilişkisi değiştiğinde aynı cümle bambaşka bir anlam kazanabilir.

Şimdi sıra sizde. Karşınızda birinin oturduğunu ve birazdan kalkıp gideceğini hayal edin.

Söyleyeceğiniz tek cümle şu: Biraz daha kal.

Bu cümleyi dört farklı amaçla söylemeyi deneyin:

1. Karşınızdakini ikna etmeye çalışın.

2. Gitmesini geciktirmek için konuyu değiştirin.

3. Gitmesinin sizi ne kadar üzeceğini hissettirmeye çalışın.

4. Asıl isteğinizi gizleyerek onu yanınızda tutmaya çalışın.

Cümle hiç değişmedi ama söyleme nedeniniz değiştikçe davranışınız da farklılaştı. Sesiniz, bakışınız ve bedeniniz değişti. Mümkünse bu çalışmayı bir arkadaşınızla yapın. Bakalım her denemede aynı şekilde mi davranacaksınız?

Oyunculuk, başka bir insan gibi görünmekten veya onun duygularını taklit etmekten ibaret değildir. Bir karakterin koşullarını anlamak, amaçlarını araştırmak ve karşılaştığı engellerle mücadele etmektir. İyi bir oyuncu olmak yalnızca yetenekle açıklanamaz. Gözlem, dikkat, hayal gücü, disiplin ve sürekli çalışma gerektirir. Belki de oyunculuğun en güzel tarafı, insanı anlama sanatına dönüşmesidir. Çünkü karakterler yalnızca senaryolarda yaşamaz. Sokakta, otobüste, bir kahvehanede, aile sofrasında, bazen de hiç beklemediğimiz bir sessizliğin içinde karşımıza çıkar. Bizim işimiz onları kopyalamak değil, anlamaya çalışmaktır.

Rolün ötesinde, keşfedilmeyi bekleyen koca bir insan hikâyesi var. Bir sonraki yazıda şu sorunun peşine düşeceğiz: Oyuncu sahnede tam olarak ne yapar? Bir davranışı oyunculuk eylemine dönüştüren şey nedir?

ROLÜN ÖTESİNDE · Sargın Güven Yıldız · 01