ROLÜN ÖTESİNDE · 02

Bir sahnede karakterlerin genellikle bir amacı vardır. Bir şeyi elde etmek, birinden kaçmak, bir gerçeği saklamak, karşısındakini ikna etmek ya da bir ilişkiyi kurtarmak isterler. Oyuncunun görevi, karakterin bu amacını anlamak ve sahne boyunca o amaca ulaşmak için verdiği mücadeleyi ortaya koymaktır. Örneğin; bir karakterin karşısındaki kişiden özür dilemesi gerektiğini düşünelim. Bu karakter gerçekten pişman olabilir. Ancak özür dilemesinin tek nedeni bu olmayabilir. Belki terk edilmekten korkuyordur. Belki yaptığı hatanın ortaya çıkmasını istemiyordur. Belki de karşısındaki kişinin öfkesini yatıştırarak kontrolü yeniden ele geçirmeye çalışıyordur. Dışarıdan baktığımızda hepsi özür dilemektedir; fakat her birinin davranışını belirleyen niyet farklıdır. Oyunculukta önemli olan yalnızca karakterin ne yaptığı değil, bunu neden ve kime karşı yaptığıdır.

Oyunculuk çalışmalarında sık karşılaşılan bir yanılgı, sahneyi duygular üzerinden kurmaya çalışmaktır. 

“Bu sahnede üzgün olmalıyım.”

“Burada öfkelenmeliyim.”

“Şimdi çok mutlu görünmeliyim.”

Elbette ki duygular oyunculuğun önemli bir parçasıdır; ancak oyuncunun kendisine sürekli hangi duyguyu hissetmesi gerektiğini söylemesi, onu kolayca duyguyu göstermeye yöneltebilir. Oysa bir sahnede üzgün olmak yerine birini durdurmaya, öfkeli görünmek yerine karşısındakine sınır koymaya, mutlu görünmek yerine bir haberi paylaşmaya çalışabilirsiniz. Burada devreye eylem girer. Eylem, karakterin bir amaca ulaşmak için yaptığı şeydir. İkna etmek, saklamak, kışkırtmak, yatıştırmak, kaçınmak, meydan okumak veya teselli etmek birer eylemdir. Duygu ise bu mücadele sırasında ortaya çıkabilir. Oyuncu duyguyu zorla üretmek yerine karakterin koşullarını ve eylemini doğru kurduğunda, duygunun kendiliğinden gelişmesine alan açar.

Bir örnek üzerinden ilerleyelim. İki karakter bir kafede oturuyor. Biri diğerine şöyle diyor:

“Burada kalmanı istiyorum.”

Bu cümleyi söyleyen karakterin amacı ne olabilir?

1. Karşısındakini sevdiği için gitmesini engellemek.

2. Kendisine zarar verecek bir gerçeğin ortaya çıkmasını önlemek.

3. Yalnız kalmaktan korktuğu için onu yanında tutmak.

4. Karşısındaki kişiyi suçlu hissettirerek kararından vazgeçirmek.

Cümle aynı; fakat her durumda oyuncunun karşısındaki kişiye yaklaşımı değişir. Birinde yakınlaşır, diğerinde kendini savunur, bir başkasında açıkça söyleyemediği bir ihtiyacı gizler. İşte karakterin davranışını ilginç kılan da bu farklılıklardır. Oyuncu yalnızca repliği söylemez. Karşısındaki kişiyi etkiler, ondan bir karşılık bekler ve aldığı tepkiye göre davranışını yeniden şekillendirir.

Oyunculuk, tek başına yapılan bir gösteri değildir. Sahnedeki diğer oyuncuyla kurulan ilişki, performansın en önemli parçalarından biridir. Bir oyuncunun repliğini ezberlemiş olması, sahnede iyi dinlediği anlamına gelmez. Bazen oyuncular kendi söyleyecekleri cümleyi beklerken karşılarındaki kişinin ne söylediğini ve nasıl söylediğini kaçırırlar. Oysa sahnede gerçek bir etkileşim için dinlemek gerekir. Partneriniz beklemediğiniz bir tepki verdiğinde, sustuğunda, sesini değiştirdiğinde veya size farklı bir şekilde baktığında bunların davranışınızı etkilemesine izin vermelisiniz; çünkü oyunculukta tepki vermek, yalnızca sıradaki repliği söylemek değildir. Karşınızdakinden etkilenmek ve bu etkiye göre yeni bir davranış geliştirmektir. İyi bir oyuncu yalnızca konuşmaz, karşısındakinde olup biteni de takip eder.

Şimdi basit bir çalışma yapalım. Karşınızda bir arkadaşınız olduğunu düşünün. Ona şu cümleyi söyleyin:

“Bunu bana neden söylemedin?”

Bu cümleyi dört farklı amaçla deneyin:

1. Gerçeği öğrenmek için soru sorun.

2. Karşınızdakini suçlu hissettirmeye çalışın.

3. Üzüntünüzü belli etmemek için öfkenizin arkasına saklanın.

4. Aslında bildiğiniz bir şeyi karşı tarafın itiraf etmesini sağlayın.

Her denemede cümle aynı kalsın. Ancak amacınız değişsin. Sesinizin, bakışınızın, bedeninizin ve karşınızdaki kişiyle ilişkinizin nasıl değiştiğini gözlemleyin. Mümkünse bu çalışmayı bir arkadaşınızla yapın ve onun da size farklı tepkiler vermesini isteyin. Ezberlediğiniz bir sonucu tekrarlamak yerine, o anda gerçekten karşılık vermeye çalışın.

Bir karakteri canlandırmak, onun yaptığı hareketleri sıralamak veya söylediği cümleleri doğru tonlamayla aktarmak değildir. Oyuncu; karakterin ne istediğini, bu isteğe ulaşmak için ne yaptığını, karşısındaki kişinin buna nasıl karşılık verdiğini ve bu karşılığın karakteri nasıl etkilediğini araştırır. Bir sahne, ancak karakterler bir şeylerin peşindeyse ve birbirlerini etkiliyorlarsa canlılık kazanır. Bu nedenle oyunculukta yalnızca “Nasıl görünmeliyim?” sorusuna değil, “Ne elde etmeye çalışıyorum?” sorusuna da cevap aramak gerekir.

Bir sonraki yazıda ise oyunculuğun en çok tartışılan konularından birine yaklaşacağız: Gerçekçi oynamak ile inandırıcı olmak aynı şey midir? Bir oyuncunun sahnede inandırıcı olmasını sağlayan nedir?